Muhalefet, yazı şeklinin baki kalmasıyla birlikte bir harfin veya bazı harflerin değişmesi ve bu değişikliği noktaya nisbetle olması halinde, böyle, hadise musahhaf denir. Muhalefet, yazının şeklindeki değişikliğe nisbetle olursa, buna da muharref denir.

Bu konun büyük ehemmiyet i vardır. El-Askeri, ed-Darekutni ve diğerleri konuyla ilgili kitaplar tasnif etmişlerdir.

Tashif ve tahrif çok kere metinlerde, bazan da isnadlar-daki isimlerde vaki olur. Metin şeklinin kasden değiştirilmesi kat’ıyyen caiz değildir. Keza metni ihtisar etmek, lafzı mü-radifi olan lafızla değiştirmek de, ancak lafızların manalarını bilen ve bu manaları bozabilec ek şeyleri anlayan kimseler için caizdir. Her iki meselede de sahih olan görüş budur. Çünkü bunları bilen kimse, hadîste ihtisar yaptığı zaman, metinde kalmasını zaruri gördüğü şeylerle ilgili olmayan lafızları çıkartır; öyle ki, bu lafızların çıkması, hadisin ne delalet ettiği manada ihtilafa ne de beyanın bozulmasına sebep olur; hatta metinden zikroluna n ibarelerd e hazfo-lunanlar, iki ayrı haber vasfım kazanır; yahut ta zikrettik leri hazfettik lerine delalet eder. Fakat mananın bozulmasına sebep olacak şeyleri bilmeyen kimse, haberden zikredeceği ibarelerl e ilgili bulunan bir ibareyi de hazfetmek suretiyle mananın bozulmasına sebep olur. Cahil bir kimsenin, bir ibare içerisinde geçen istisnayı terketmes i böyledir.

Hadisin manâ ile rivayetin e gelince, bu konudaki ihtilaf da meşhurdur. Hadisçilerin çoğu, mana ile rivayetin caiz olduğu görüşündedirler ve bu husustaki en Vuvvetli delilleri, İslam seri’atının yabancı milletler için kendi dilleriyl e izahının cevazı üzerindeki icma’dır. Buna göre, dine taalluk eden bir şeyin yabancı dile çevrilmesi caiz olunca, aynı şeyin yine arapçaya çevrilmesindeki cevaz evla olur.
Bazılarına göre mana ile rivayet müfredatta caiz olduğu halde mürekkebatta caiz değildir. Bazılarına göre de, lafızları hatırlayan ve bunları üzerinde tasarrufa ehil olan kimseler için caizdir. Bazıları ise demişlerdir ki: Mana ile rivayet, yalnız, hadisi hıfzeden, sonra lafızlarını unutan ve sadece manası hatırında kalan kimseler için caizdir. Bazıları ise demişlerdir ki: Mana ile rivayet, yalnız hadisi hıfzeden, sonra lafızlarını unutan ve sadece manası hatırında kalan kimseler için caizdir. Böyle kimseleri n, hüküm çıkarmak maksadıyle, hadisi manen rivayet etmeleri lazımdır; fakat lafzı hatırlayan kimseler için bu caiz değildir.
Yukarıdan beri zikrohınah şeyler, mana ile rivayetin cevaz ve ademi cevazına müteallik değişik görüşlerdir. Şüphe yoktur ki, bu konuda en doğru olanı tasarrufa gitmeksiz in hadisin lafzan rivayetid ir. Nitekim el-Kadi Iyaz bu konu ile ilgili olarak şöyle demiştir:

“Eskiden ve halen, birçok ravilerde vaki olduğu gibi, iyi rivayet ettiğini zannedip te iyi rivayet etmeyen kimseleri n hadise musallat olmamaları için mana ile rivayet kapısın kapamak lazımdır.

Muhalefet ravinin ibdaliyle olur ve iki rivayette n birini diğerine tercih etmek mümkün olmazsa, böyle hadislere muztarip denir. İztırab çok defa isnadda bulunur; bazan da metinde olur. Fakat muhaddislerin yalnız metindeki ihtilafa nisbetle hadisin muztarip olduğuna hükmetmesi nadirdir.

Bazan da ibdal, hıfzı imtihan edilmek, yahut ölçülmek istenen kimse için kasden yapılır. El-Buhari el-Ukayli ve diğer bazıları hakkında bu şekilde ibdaller yapılmıştır. Ancak bu maksatla yapılan ibdalin şartı, hadisin ibdal edilmiş olarak kalmaması ve maksat hasıl olduktan sonra onun da son bulmasıdır. Eğer ibdal bir maksat için değil de mesela rivayete rağbeti artırmak için onu garip kılmak kasdıyle yapılırsa, hadis, mevzu’un kısımlarından biri olur. Eğer ibdal, hata neticesin de meydana gelirse hadis, ya maklubdan, yahut-tamu’allelden sayılır.

Muhalefet isnadın ortasında bir ravi ziyadesiy le olursa, böyle hadislere el-mezid fi muttasıli’l-esanid denir. İsnad-daki bu muhalefet, ancak, ziyadeyi yapmayan ravinin, ziyadeyi yapandan daha titiz olması halinde bahis konusudur . Bunun da şatı, ziyadenin yapıldığı yerde sema’a açık olarak delalet eden bir sığanın kullanılmasıdır. Sema’a delalet etmeyen tabirler kullanılmışsa, mesela hadis o yerde an’ane ile rivayet edilmişse ziyadeyi ihtiva eden rivayet tercih olunur.

Muhalefet, isimlerde, takdim ve tehirle olursa bu gibi hadislere maklub denir. Murra İbn.Ka’b ve Ka’b İbn Murra gibi. Takdim ve tehire uğramış olan bu isimlerde n birinin ismi, diğerinde baba ismidir. El-Hatib’in bu konuda şüpheleri izale eden bir kitabı vardır.

Bazan kalb, hadîsin metninde de olur. Müslim’in Sa-hih’inde yer alan bir hadis buna misal olarak gösterilebilir. Allah Tealanın, arşının gölgesinde gölgelendirdiği yedi kişi hakkındaki bir Ebu Hureyre hadisinde şöyle denilmiştir:

“Bir adam sadaka verir ve bunu gizler; öyle ki, sol elinin verdiğini sağ eli bilmez.”
İşte bu, ravilerde n biri üzerine münkalib olmuş,bir hadistir. Aslı Sahihan’da da olduğu gibi “…öyle ki, sağ elinin verdiğini sol eli bilmez” şeklindedir.

Yedinci kısım olan muhalefet, isnadın sevkİ esnasında vaki bir tağyir (değiştirme) sebebiyle meydana gelirse, bu değişikliği ihtiva eden hadise mudrecu’l-isnad denir. Mud-recu’l-isnadın muhtelif kısımları vardır.

Birincisi: Bir cemaat çeşitli isnadlarl a bir hadis rivayet eder. Bir başka ravi de, aynı hadisi bunlardan nakleder, fakat bütün isnadları, bu isnadlard an biri üzerinde toplar; ancak isnadlar arasındaki farkları belirtmez .

İkincisi: Bir ravinin elinde bir isnadla aldığı hadis metninin bir kısmı, bir başka isnadla da aynı hadisin tamamı vardır. Bir başka ravi, bu hadisi tam olarak ilk isnadla ondan rivayet eder.

Bu kısmın bir başka şekli de, ravinin, hadisin bir kısmını şeyhinden bizzat, tamamını da bir başkası vasıtasıyle ondan işitmesi, sonra da bu vasıtayı hazfedere k bütün hadisi şeyhinden rivayet etmesidir .

Üçüncüsü: Ravinin elinde iki muhtelif isnadla iki muhtelif hadis metni bulunması, bir başka ravinin bu iki hadisi
isnadlard an biriyle, yahut ta iki hadisten birini kendine has isnadla rivayet etmesi ve fakat diğer hadisten, birincisi nde bulunmaya n şeyleri buna ilave etmesidir .

Dördüncüsü: Ravinin isnadı sevketmes i, fakat metni zikretmed en önce bir arız dolayısıyle bir söz söylemesi; onu işiten bazı kimseleri n de bu sözün dolayısıyle bir söz söylemesi; onu işiten bazı kimseleri n de bu sözün o İsnadın metni olduğunu zannedip ondan rivayet etmelerid ir. Bunlar mudrecu’I-isnadm kısımlarıdır.

Mudrecu’I-metin ise, metinden olmayan sözlerin ona girmesidi r. Bu da bazan metnin başında, bazan ortasında ve bazan da sonunda olur. Sonunda olan diğerlerine nisbetle daha çoktur; çünkü mudrecu’l-metin, ya bir cümlenin diğer bir cümleye, yahut ta mevkuf denilen sahabe sözlerinin veya sahabeden sonrakile re ait sözlerin, hiçbir ayrıntı olmadan, merfu denilen Rasululla h’ın sözlerine atfıyle meydana gelir.

İdrac, ya dercoluna n miktarı asıl hadis metninden ayıran bir başka rivayetin gelmesiyl e, ya bizzat dereceden ravinin veya buna vakıf imamların açıklamasıyla, yahut ta dercoluna n kısmın Rasululla h tarafından söylenmesinin imkansız olmasıyla bilinir.

El-Hatibu’1-Bağdadi, mudrec hakkında bir kitap tasnif etmiştir. Bu kitap, tarafımızdan hulasa edilmiş ve iki misli veya daha fazla yeni bilgi eklenerek genişletilmiştir.

Altıncı kısım olan vehme gelince, mürsel veya munkatı olan bir hadisin muttasıl olarak rivayeti, yahut bir hadisin bir başka hadise idhali vebunun gibi hadisi za’fa uğratan ve ancak çok tetebbuda bulunmak ve pek çok isnad toplamak suretiyle bilinebil en bir takım rivayet vehimleri nde bunlara delalet eden karineler yardımıyle ravinin vehmi anlaşılacak olursa, bu hadise muallel denir.

Mu’allel, hadis ilimlerin in en karışık ve en ince kısımlarından biridir. Bunu ancak Allah Tealanm, parlak bir anlayış, geniş bir hafıza, ravilerİn mertebele ri hakkında tam bir bilgi, isnad ve metinler hakkında kuvvetli bir meleke bahşettiği kimseler anlayabil ir. Bu sebeple, hadisçiler arasında pek az kimes bu sahada şöhrete ulaşabilmiştir. Ali İbnu’l-Medini, Ahmed İbn Hanbel, el-Buhari, Ya’kub İbn Şeybe, Ebu Hatim er-Razi, Ebu Zur’a ve ed-Darakutni bunlardan dır.

Nasıl bir sarraf altın veya gümüşten yapılmış paraların sağlamını sahtesind en ayırt ederken bu sahadaki bilgisine bu alışkanlığına dayanır, paranın sahte olduğunu nereden anladın, diyenlere herhangi bir delil ileri süremezse, mu’allil de kendi davasını isbat için delil ikame etmekten aciz kalır.

Ravinin yalancılıkla itham edilmesi sebebiyle olan ve merdudtan sayılan ikinci kısım metruk, muhalefet kaydını şart koşmayan kimseleri n görüşüne göre de, dördüncü ve beşinci kısımlar, yani galatı fahiş, gafleti çok ve fışkı zahir olan kimseleri n hadisleri münker adını alır.

Birinci kısım, Rasululla h’m hadisi olarak rivayet edilip, ravisi kizb (yalancılık) ile ta’n olunanlar dır ki, bunlara mevzu adı verilmiştir. Ravi hakkında vaz ile hüküm vermek, ancak galip bir zan yoluyla olup kesin değildir; çünkü, ba-zan çok yalancı olanların da doğru söyledikleri vakidir. Fakat hadise vakıf olan ilim erbabı kuvvetli bir melekeye sahiptirl er ve bu meleke sayesinde ravinin doğru söyleyip söylemediğini ayırtederler. Bunu da ancak anlayışı tam, zihni parlak, kavrayışı kuvvetli ve ravinin yalan söyleyip söylemediğine delalet eden karineler e ait köklü bilgisi olan kimseler yapabilir .

Hadisin uydurulmuş olduğu, bazan onu uyduranın ikrarı ile bilinir. Bu konuda İbn Dakikı’1-Iyd şöyle demiştir:
“Ancak, ikrar eden şahsın, bu ikrarda da yalan söylemiş olması ihtimali bulunduğu için buna kesinlikl e hükmedilmez.” Bazı kimseler bu sözden “bu ikrar ile asla amel edilmez” manasını çıkarmışlardır. Halbuki İbn Dakik’in maksadı bu değildir; o, bununla sadece kesinliği nefyetmiştir; kesinliğin nefyi ile hükmün de nefyi lazım gelmez; çünkü hüküm zannı galible vaki olur ve burada da böyledir. Aksi halde, adam öldürdüğünü ikrar edenin katli, zina işlediğini itiraf edenin de recmi, itiraf ettikleri şeylerde yalan söylemiş olmaları ihtimali dolayısıyle caiz olmazdı.

Hadisin uydurulmuş olduğuna delalet eden karineler den biri de ravinin halidir. Me’mun İbn Ahmed’le ilgili şu hadise, bunun bir örneğini teşkil eder: Bu şahsın yanında Hasan el-Basri’nin Ebu Hureyre’den hadis işitip işitmediği hakkındaki ihtilaf bahis konusu edilince Me’mun, hemen Ra-sululah’a varan bir isnad ileri sürmüş ve şöyle demiştir:

“Hasan Ebu Hureyre’den işitti”. Bunun bir başka misali de Gıyas İbn İbrahim’le ilgilidir . Bu şahıs, Halife el-Mehdi’nin yanına girer ve onu güvercinle oynarken bulur. Bunu üzerine, hemen Rasululla h’a ulaşan bir isnad İleri sürerek der ki:

“Müsabaka, yalnız demir ok, deve ve at gibi tırnaklı, güvercin gibi kanatlı hayvanlar la yapılır.”
Gıyas hadisin sonuna ev cenahın (yahut kanatlı) ibaresini ilave eder. Halife el-Mehdi ise, Gıyas’ın kendisi için yalan söylediğini anlar ve güvercinlerin öldürülmesini emreder.

Hadisin uydurma olduğu, bir de mervinin halinden anlaşılır. Ya Kur’an nassına, ya mütevatir sünnete, ya kesin ic-maa, yahut ta sarih akla aykırı olur. Bazan da ravi, bazı selefi salihin, yahut hukemanın sözlerini alır; israiliya ttan yahut isnadı zayıf hadislerd en bazı şeyleri seçer ve onu terviç için sahih bir isnadla birleştirerek rivayet eder.

Hadis uyduranı, uydurmaya sevkeden amil, ya zındıklarda olduğu gibi dinsizlik, yahut bazı abidlerde olduğu gibi cehaletin galebe çalması, yahut bazı mukallidl erde olduğu gibi asabiyet, yahut bazı rüesada olduğu gibi hevai şeylere tabi olmak, yahut ta şöhret kazanma kasdıyle garip hadis sahibi olmak arzusudur . Bunların hepsi de, bu işle meşgul olan imamların icma’ı ile haramdır. Ancak bazı kerramiye ve mutasavvıfadan, tergib ve terhib maksadıyle hadis vaz’ının mubah olduğu görüşü nakledilm iştir. Bu, onu yapanın cehaletin den neş’et etmiş bir hatadır. Çünkü tergib ve terhib, şer’i hükümlerin içinde mündemiç olup, müslüman-lar, Hazreti Peygamber e yalan isnad etmenin kebairden olduğu üzerinde müttefiktirler. Hatta Ebu Muhammed el-Cu-veyni daha ileri gitmiş ve Rasululla h’a yalan isnad edenleri tekfir etmiştir. Keza, Rasululla h’ın:
“Benden bir hadis rivayet eden ve onun yalan olduğunu bilen kimse yalancılardan biridir.” sözü gereğince, mevzu hadis rivayetin in tahrimi üzerinde ittifak edilmiştir. Şu var ki, rivayet edilen hadisin mevzu olduğunun belirtilm esi halinde bunda bir beis görülmemiştir.

İkinci kısma, yani gizli olan düşmeye gelince, buna da müdelles denir. Ravinin, kendisine hadisi rivayet eden şahsı isimlendi rmemesi, yahutta kendisine hadis rivayet etmeyen kimseden hadis işittiği vehmini vermesi dolayısıyle buna müdelles denilmiştir. Kelimenin aslı deles olup, alaca karanlık dediğimiz karanlık ile aydınlığın karışması manasına gelir.

Müdelles olan hadis, müdellis ile hadisi isnad ettiği kimse arasında karşılaşma ihtimalin in bulunduğuna delalet eden an ve kale gibi rivayet sığalarından biri ile nakledili r; fakat ne zaman ahbarana gibi açık ve kesin bir siga ile nak-ledilirse bu doğru değildir; çünkü yalan olur.

Kendisind e tedlis görülen kimsenin hükmü, eğer adil bir kişi ise, sahih olan görüşe göre, hadisi o şeyhten işittiğine kesinlikl e delalet edecek açık bir siga kullanmadıkça
rivayeti kabul olunmaz.
Keza murseli hafi denilen hadîsin hükmü de aynen müdelles gibidir. Mürseli hafi, muasırı olup ta birbirler iyle karşılaşmayan ve aralarında bir vasıta bulunan kimseden rivayet edilen hadistir. Müdelles ve mürseli hafi arasında çok ince bir fark vardır ve bunu şu şekilde açıklamak mümkündür; tedlis, kendisine mülaki olduğu bilinen kimseden rivayet eden şahsa aittir; fakat bu şahıs o kimsenin muasırı olur, fakat ona mülaki olup olmadığı bilinmezs e, rivayeti mürseli hafidir. Bu bakımdan, likaı şart koşmaksızın muasa-ratı tedlisin tarifine sokan kimse, mürseli hafi’yi de tarifin içinde zikretmiş olur. Aslında her ikisini de birbirind en ayırmak gerekir. Tedliste muasarata değil likaa da itibar edilip şart koşulduğuna, hadis alimlerin in, Ebu Osman en-Nehdi ve Kays İbn Ebi Hazini gibi muhadraml arın Rasulul-lah’dan (s.a.v.) rivayet ettikleri hadisleri n tedlis değil mürseli hafi kabilinde n olduğu üzerindeki ittifakla rı da delalet eder. Eğer tedliste mücerred muasaratl a iktifa edilmiş olsaydı, bu muhadraml ar müdellis sayılırlardı; çünkü bunlar, Rasumllah’a (s.a.v.) kesinlikl e muasarat etmişlerdir; fakat ona mülaki olup olmadıkları bilinmeme ktedir. Tedliste lika’ı şart koşanlar arasında eş-Şafi’i ve Ebu Bekr el-Bezzar da vardır. El-Hatib’in Kifaye adlı kitabındaki sözü de bunu iktiza eder. Esasen doğru olan görüş de budur.
Ravi ile şeyh arasındaki mülakatın yokluğu, ravinin bunu kendisind en haber vermesiyl e, yahut buna muttali bir imamın açıklamasıyle bilinir. Şu var ki, hadisin bazı turukun-da ravi ile şeyh arasındaki ravi fazlalığı, mezidten olması ihtimali dolayısıyle tedlisle hükmetmeye kafi gelmez ve bu şekilde ittisal ve inkita ihtimalin in bulunması dolayısıyle de kesin bir hüküm vermek mümkün olmaz. El-Hatibu’1-Bağ-dadi, bu konu ile ilgili olarak Kitabu’t-Tafsil li mubhemi’l-merasil ve Kitabu’l-Mezid fi muttasıli’l-esanid’i tasnif et-mistir.
Haberleri n merdud sayılmalarına sebep olan ravi düşmesiyle ilgili kışım burada son bulmaktadır.
Diğer bir kısım ise, ravisi ta’n edilmiş haber olup bu da merdud haberlerd endir.

Ta’n, kadh yönünden birbirind en şiddetli on şekilde -olur. Bunların beşi adelete, beşi de zabta taalluk eder. Burada maslahat icabı, bir kısmı diğerinden ayırarak izahına itina gösterilmemiş, f akat ta’n çeşitlerinin en şiddetli olanlara göre tertibi uygun görülmüştür. Çünkü, reddi gerektirm ek yönünden, en şiddetli olanın başa alınmasının ve derece derece aşağı inilmesin in daha faydalı olduğuna şüphe yoktur.

Ta’n ya Rasululla h’uı (s.a.v.) hadisinde, ravinin onun söylemediği birşeyi kasden ondan rivayet ederek yalan söylemesiyle olur; yahut ta bu hadisin yalnız bu ravi cihetinde n rivayet edilmesi ve İslam’ın malum kaideleri ne aykırı olması dolayısıyle, ravinin yalancılıkla itham edilmesi şeklinde olur. Rasululla h (s.a.v.)’ın hadisleri nde yalanı görülmese bile, sair konuşmalarında yalancılığı ile tanınan kimseler de böyledir ve hadiste yalancılıkla itham olunurlar; ancak bu kısım, birinci kısmın dışındadır.

Yahutta ravi, hatasının çokluğu, gafleti, küfür derecesin e varmayan fiil ve sözlerinden dolayı fışkı yönünden ta’n edilir. Fısk ile kizb arasında umum husus mevcut olup, her türlü kızb, fısk olduğu halde her fısk, kizb içine girmez. Burada kizb, fısktan ayırtedüerek zikredilm iştir; çünkü bu ilimde kizb ile ta’n çok daha şiddetlidir. îtikad yönünden fısk ise, ileride ayrıca zikredile cektir.

Ta’n sebebleri nden biri, ravinin vehmi olup tevehhüm yolu ile rivayet etmesidir . Bir diğeri, ravinin sika olan ravile-re muhalif rivayetid ir. Bir başka ta’n sebebi, ravinin cerh ve ta’dil yönünden bilinmeme si dolayısıyle cehaleti, yani meçhul kalmasıdır. Bir başkası ravinin bid’atıdır. Bid’at, Rasu-lullah’dan bilinen dinle ilgli bir hususun hilafına sonradan ihdas olunan birşeye itikad etmektir; ancak bu itikad inad-lıkla değil, bir nevi şüphe üzerinedir. Nihayet ta’n sebepleri nin sonuncusu, ravinin su-i hıfzı, yani kötü hafıza sahibi olmasıdır. Bu da hadisteki hatasının sevabından çok olmasından ibarettir .

İşte, yukarıda zikredile n on çeşit ta’n sebebinde n her biriyle muttasıf raviler tarafından nakledile n hadisler, bu vasıflara uygun ayrı ayrı isimler alırlar.

İsnaddan ravi düşmesiyle ilgili üçüncü kısım: Eğer bu düşme, birbirini takip eden iki ve daha fazla ravi ile olursa, bu türlü hadislere mu’dal denir. Ancak düşme, birbirini takip etmeksizi n, mesela iki ayrı yerde olursa bu da munkatı’dır. Keza yalnız bir, yahut birbirler ini takip etmemek şartıyle ikiden fazla ravi düşerse, bu hadislere de munkatı denir.

Bazen ravinin, kendisind en hadis rivayet ettiği şeyhe muasır olmaması dolayısıyle isnaddan bir ravinin düşmüş olduğu açık bir şekilde bilinir ve herkes tarafından kolayca anlaşılır. Bazan da bu düşme gizil olur ve bunu, hadisin isnad-lanna ve isnadlard aki illetlere vakıf mütehassıs İmamlardan başkası anlamaz. Bu iki şıktan birincisi, yani açık olanı, ravinin şeyhin asrına yetişmemesi, yetişse bile onunla birara-ya gelmemesi ve ondan aldığı bir icazet veya vicadeye sahip bulunmama sı dolayısıyle aralarında herhangi bir mülakatın olmaması yönünden anlaşılır. Bu sebeple, ravilerin doğum, ölüm tarihleri ni hadis öğrenmeye başladıkları vakitleri ve bunun için giriştikleri seyahatla rı anlatan tarih kitaplarına ihtiyaç duyulmuş ve bir kitaplar sayesinde, bazı şeyhlerden rivayet iddiasında bulunan kimseleri n yalanları ortaya konulmuştur.